Publicaties: Boeken

Omgaan met cultureel erfgoed: de jaren vijftig en zestig

In de roerige jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw was 's-Hertogenbosch een van de plaatsen in Nederland waar de onverschilligheid voor haar culturele verleden en haar gebouwde erfgoed de meest afwijzende vorm had aangenomen. Hele buurten in de historische binnenstad die 'helaas' niet ten offer waren gevallen aan het zojuist voorbije oorlogsgeweld, werden meedogenloos gesloopt om plaats te maken voor de uitvoering van de desastreuze herbouwplannen die de stad een modern 'eigentijds' aanzien moesten verschaffen.

1967 - Pleidooi voor 's-Hertogenbosch

In dit benauwende klimaat schreef ik halverwege de jaren zestig als bestuurslid van de Stichting 's-Hertogenbossche Monumentenzorg namens deze stichting een 'Pleidooi voor 's-Hertogenbosch' waarin ik beknopt een beeld schetste van de bijzondere kwaliteiten van de stad als kunstwerk. Het boekje was mede bedoeld als waarschuwing voor de gevolgen van de verwoestende visie die door het stadsbestuur werd ontwikkeld en in praktijk gebracht. De aan het boekje toegevoegde foto's en afbeeldingen van een aantal bedreigde straten, waterlopen en huizen werden door het toenmalige stadsbestuur met tegenzin, maar wel goed, begrepen.

Alternatieven voor structuurplan -1964

Maar het bleek niet genoeg. Daarom probeerde ik naast mijn werkzaamheden in actiegroepen, commissies en culturele verenigingen en als actief lid van de Bossche gemeenteraad, waarin ik samen met Hein Bergé streed voor het voorzichtig omgaan met de historische binnenstad, meer belangstelling te wekken voor ons culturele erfgoed. Ik deed dit door het publiceren van alternatieven voor onder andere het beruchte Stuctuurplan-1964 en het even desastreuze plan tot demping van de Binnendieze. Daarbij wees ik niet alleen op de kwaliteit van de stadswallen met zijn verminkte bastions, de structuur van het bijzondere stratenplan en het belang van de Dieze, maar ook op bijvoorbeeld het culturele belang van de Mariaomgang. Later kreeg ik de gelegenheid deze activiteiten verder uit te breiden met vele lezingen zoals die voor onder meer de Cursus Boschlogie.

Stadsstructuur ontleed in drie opeenvolgende boeken

De bij de bevolking langzaam toenemende belangstelling voor het gebouwde culturele erfgoed inspireerde mij ook tot het schrijven van een boek met als titel 'Het geheim van de oude stad' (1985). Tijdens het schrijven hiervan groeide de inhoud uit tot een zoektocht naar de vormgeving van de kwaliteiten die niet alleen kunnen worden gevonden in de geometrische structuur van 's-Hertogenbosch, maar ook van talloze andere oude steden in Europa. In 'De stad als spiegel van de kosmos' (1997) werkte ik dit thema verder uit en vulde het aan.

Als praktische conclusie op deze studies schreef ik in 1997 een brochure die als titel meekreeg 'De drie stadspleinen van
's-Hertogenbosch'. Hierin werd de spirituele achtergrond van de stadsstructuur nog eens kort samengevat en aangegeven hoe de drie belangrijkste pleinen van de stad (Vismarkt, Markt en Parade) zouden kunnen en moeten worden hersteld, met het verlangen dat dit misschien ook inderdaad zou gebeuren.

In voorbereiding - Vierde boek: spirituele opgravingen

In het nieuwste boek wordt niet alleen in Den Bosch, maar ook in en op veel andere plaatsen verder gezocht naar de symboliek achter de kwaliteiten van deze plaatsen. Gezocht wordt naar hoe die symboliek de deur opent naar de met het oog niet zichtbare wereld waarin het maatschappelijke leven en het zelfbewustzijn van de burgerij van 's-Hertogenbosch worden vormgegeven.

Al lang voor haar stichting rond 1186 was er in de omgeving van het tegenwoordige 's-Hertogenbosch bewoning met een spirituele achtergrond. Deze had haar wortels in de oude scheppingsmythen van het nabije Oosten en de daaruit voortgekomen westerse cultuur van het vroege christendom. Hierin speelde de apostel Johannes een belangrijke rol, zoals hij dat daarna ook deed in de materiële, spirituele en culturele geschiedenis van deze stad.

Recent wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen dat alle in de middeleeuwen gestichte steden niet spontaan zijn gegroeid, zoals nog steeds algemeen wordt verondersteld, maar dat ze werden gebouwd volgens zorgvuldig gemaakte ontwerpen. Zo werd ook 's-Hertogenbosch kort na haar stichting bewust ontworpen. Maar nog geen halve eeuw later volgde er al een nieuw ontwerp toen bleek dat het eerste plan te bescheiden was opgezet. Mede daardoor kreeg de stad haar bijzondere uitstraling die onder meer herkenbaar werd in haar ligging en vormgeving en de namen van veel huizen en gebouwen. De legendes die daarvan mede getuigen, verbinden de stad met veel andere steden en landschappen van soms ver weg in ruimte en tijd.